Karakalpakistan ne zaman kuruldu? Tek bir tarihle anlatılamayacak kadar siyasi bir hikâye

“Karakalpakistan ne zaman kuruldu?” sorusuna tek bir tarih isteyenler hayal kırıklığına uğrayacak. Çünkü bu, bir takvim yaprağından çok daha fazlası: sınırlar masa başında çizildi, statüler yukarıdan aşağıya dayatıldı, sonra tekrar yaz-boz yapıldı. Bugün karşımızda duran “Karakalpakistan”, yalnızca bir kuruluş günü değil; bir müzakere, bir pazarlık, bir geri adım ve yeni bir direnişler dizisidir. O halde, tek bir yanıt vermek yerine, bu soruyu kimin neden bu kadar “tekleştirmek” istediğini sorgulayalım. Kim kazanıyor, kim kaybediyor? Ve bu belirsizlik kimlerin işine yarıyor?

Kısa cevap (ama tartışmalı):

• 19 Şubat 1925: Karakalpak Özerk Oblastı ilan edildi (ilk idari “kuruluş” anı). :contentReference[oaicite:0]{index=0}
• 20 Mart 1932: Karakalpak ASSR (Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti) oldu. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
• 5 Aralık 1936: Bu özerk cumhuriyet, Rusya SFSC’den alınarak Özbek SSC’ye bağlandı. :contentReference[oaicite:2]{index=2}
• 9 Nisan 1993: Yeni anayasa ve “egemen/özerk cumhuriyet” çerçevesiyle bugünkü statünün hukuki iskeleti kuruldu (ayrılma referandumu hakkı dâhil). :contentReference[oaicite:3]{index=3}

Karakalpakistan ne zaman kuruldu? Tekil tarih saplantısına karşı çoğul bir okuma

1925’i seçenler, “kuruluş”u ulusların masa başında “tanındığı” Sovyet ulusal-bölüşüm mimarisine bağlar: Karakalpaklar için bir oblast yaratıldı; öncesinde Hazar ile Aral arasında dağınık yaşayan ve Amuderya deltasına yerleşmiş topluluğun kaderi artık Moskova’nın kalemindeydi. Bu, bir başlangıçtır; ama millî iradenin değil, merkezî tasarımın başlangıcıdır. :contentReference[oaicite:4]{index=4}

1932’yi savunanlar, “asıl cumhuriyet statüsü o zaman geldi” der. Evet, Karakalpak toprakları o tarihte ASSR seviyesine çıkarıldı; ancak iki yıl sonra, 1936’da dosya bir kez daha açıldı ve bölge Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne eklendi. Bu hamle, coğrafyayı Taşkent’in yörüngesine soktu; Karakalpak kimliğinin kaderi de böylece “Özbekistan hikâyesi”nin bir alt başlığına dönüştürüldü. Bir kuruluş var ama aynı anda bir bağlanma, bir bağımlılaştırma da var. :contentReference[oaicite:5]{index=5}

1993: “Egemen” denilip sınırları çizilen bir özerklik

Sovyetler dağıldıktan sonra, Karakalpakistan’ın statüsü 1993 Anayasası ve Özbekistan Anayasası’nın ilgili maddeleriyle yeniden tanımlandı: “egemen demokratik cumhuriyet”, “anlaşmalarla düzenlenen ilişkiler” ve en kritik unsur: halkoyuna dayalı ayrılma hakkı. Evet, kâğıt üzerinde Karakalpak halkı referandumla ayrılabilecek bir özne olarak tarif edildi. Ancak “kâğıt üzeri” ile siyasal pratik arasındaki mesafe, Orta Asya siyasetinin değişmeyen gerçeği oldu. :contentReference[oaicite:6]{index=6}

Dahası, literatürde sık atıf yapılan bir 1993 anlaşması var: Karakalpakistan’ın Özbekistan’la “yeniden birleşmesini” 20 yıllık bir zeminle güvence altına aldığı, sürenin sonunda referandum imkânının teorik olarak masada kaldığı anlatılır. Takvim döndü, 2013 geldi; ama o referandum gelmedi. Tek bir “kuruluş” tarihi arayanlar için rahatsız edici bir ayrıntı: Kuruluşun meşruiyeti, ertelenen bir plebisitin gölgesinde. :contentReference[oaicite:7]{index=7}

2022 Nukus sarsıntısı: “Egemenlik” kelimesi silinince ne olur?

Temmuz 2022’de, Özbekistan Anayasası’ndaki değişiklik paketinde Karakalpakistan’a ilişkin maddelerden “egemen” ifadesinin ve ayrılma hakkının çıkarılması önerilince binler sokağa döküldü. Bu yalnızca hukuki bir düzeltme değildi; 1990’lardan kalan kırılgan uzlaşının tek taraflı revizyonuydu. Hükümet geri adım attı; ilgili maddeleri değiştirmeme kararı açıklandı. Fakat Pandora’nın kutusu bir kez daha aralandı: Bu özerklik, halkın rızasına mı dayanıyor, yoksa merkezî keyfiyete mi? :contentReference[oaicite:8]{index=8}

Kronolojiye meydan okuyan sorular

• 1925’te “kurulan” şey, Karakalpakların kendi siyasi tercihi mi, yoksa Sovyet mühendisliğinin bir ürünü mü? :contentReference[oaicite:9]{index=9}
• 1936’daki bağlanma, Özbekistan’ın ulus inşasına hizmet ederken, Karakalpakların özneleşmesini nasıl sınırladı? :contentReference[oaicite:10]{index=10}
• 1993’te verilen referandum hakkı, neden hep kâğıtta kaldı? Siyasal iklim mi, idari baskılar mı, demografik gerçekler mi? :contentReference[oaicite:11]{index=11}
• 2022’de “egemenlik” kelimesini çekip aldığınızda, geriye gerçek bir özerklik mi kalıyor yoksa yalnızca bir isim mi? :contentReference[oaicite:12]{index=12}

“Kuruluş”un zayıf halkaları: Üç kırılma, üç belirsizlik

1) Merkezden tasarlanan kimlik

Sovyet ulusal-bölüşümü, kimlikleri ve sınırları “uyumlu haritalar” için kalıba döktü. Bu yüzden 1925 tarihi, bir halk meclisinin değil, merkezî bir komitenin kararını anlatır. Bu, bugün de tartışmayı zehirliyor: Kâğıt üzerinde doğan bir kimlik, sokakta nasıl kök salacak? :contentReference[oaicite:13]{index=13}

2) İdari statü ile egemenlik vaadi arasındaki makas

ASSR statüsü ve 1936 transferi, “özerk”i pratikte “bağlı”ya çevirdi. 1993’teki anayasal dil, bu makası kapatır gibi görünse de, referandum hakkının işletilmemesi, kurucu iradeyi hep “erteleyen” bir rejim mantığı üretti. Kuruluş, böylece sürekli askıda kaldı. :contentReference[oaicite:14]{index=14}

3) Güncel meşruiyet: Sokağın sesi ve hukukun cümlesi

2022 protestoları, “kuruluş” anlatısının toplumsal rızaya dönmeden yaşayamayacağını gösterdi. Hükümet geri adım attı ama aynı metinler gelecekte tekrar masaya gelebilir. Bir kuruluştan çok, kuruluş hâlinden söz ediyoruz: bitmeyen, her krizde yeniden yazılan bir süreç. :contentReference[oaicite:15]{index=15}

SEO rehberli gerçeklik: Karakalpakistan ne zaman kuruldu? (cevap anahtarları)

Karakalpakistan ne zaman kuruldu? sorusunun arama motorlarına uygun ama gerçeğe sadık yanıtı, kronolojiyi parçalara ayırmaktan geçiyor:

• 1925 — Karakalpak Özerk Oblastı: idari “doğum belgesi”. :contentReference[oaicite:16]{index=16}
• 1932 — ASSR’ye yükseliş: özerk cumhuriyet düzeyi. :contentReference[oaicite:17]{index=17}
• 1936 — Özbek SSC’ye bağlanma: “özerklik içinde bağlanma”. :contentReference[oaicite:18]{index=18}
• 1993 — Yeni anayasal çerçeve: egemenlik söylemi + ayrılma referandumu hakkı. :contentReference[oaicite:19]{index=19}
• 2022 — Statü girişimlerine karşı toplumsal direniş ve geri adım. :contentReference[oaicite:20]{index=20}

Son söz: Tarih mi kurar, siyaset mi?

Bu coğrafyada “kuruluş”u belirleyen, bir anma töreni değil; güç dengeleri, demografi, çevresel yıkım (Aral havzası), merkezî ekonomi politikaları ve özellikle de kimin söz hakkına sahip olduğu. Eğer bir tarih yazacaksak, onu tek bir güne değil, halkın kendi geleceğine karar verebildiği bir ana bağlayalım. O gün geldi mi? Gelmedi. Peki gelmeli mi? Sorunun kendisi rahatsız edici; ama tam da bu yüzden gerekli.

Şimdi sırada, provokatif ama samimi bir soru var: “Egemen” dendiği hâlde kendi kaderine referandumla dahi gidemeyen bir bölgeye, sizce “kuruldu” demek yeterli mi—yoksa “kurulmakta” demek daha mı doğru?

::contentReference[oaicite:21]{index=21}